Relacje umowne Chile z Unią Europejską – Przegląd Globalny

Autor: Kamil Lejwoda

Przedmowa

Prezentowany poniżej tekst jest jedenastym z cyklu na temat relacji umownych UE z zagranicznymi partnerami. Cykl ten skupia się w szczególności na umowach gospodarczych oraz zarysowaniu przebiegu współpracy od momentu nawiązania relacji z Unią Europejską. Poniżej link do poprzednich artykułów:

Nowa Zelandia, Ukraina, Republika Indii, Korea Południowa, Japonia, Wielka Brytania, Australia, Indonezja, Singapur, Wietnam.

Wstęp

Relacje dwustronne między UE a Chile opierają się na tymczasowej umowie handlowej, która weszła w życie 1 lutego 2025 r., zastępując dotychczasowy układ o stowarzyszeniu UE–Chile z 2005 r. w zakresie przepisów handlowych i wymagała do tego jedynie zgody instytucji UE i Chile, zaś pozostałe postanowienia w ramach AFA wejdą w życie po ratyfikacji przez wszystkie państwa członkowskie UE. Tym samym postanowienia AFA zastąpią przejściową umowę handlową funkcjonującą od 1 lutego 2025 r. oraz umowę stowarzyszeniową z 2005 r. Umowa AFA obejmująca filar polityczny, współpracy oraz handlowo-inwestycyjny, stanie się tym samym kompleksową podstawą relacji dwustronnych między UE a Chile. Umowa ITA została wydzielona, tak aby zawierała jedynie kwestie handlu i inwestycji należące do kompetencji wyłącznych UE, tym samym pozwoliła na szybsze wdrożenie nowych przepisów w tym zakresie. Natomiast postanowienia AFA dotyczące w szczególności ochrony inwestycji należą do kompetencji dzielonych przez UE i jej państwa członkowskie. Umowa ta zmodernizuje stosunki handlowe między stronami, a jej część inwestycyjna stanie się korzystna dla budowania środowiska i klimatu inwestycyjnego.

Zarys historyczny

Stosunki dyplomatyczne pomiędzy Chile a ówczesnymi Wspólnotami Europejskimi (WE), obecnie Unią Europejską (UE) zostały nawiązane w 1967 r., gdy w Santiago de Chile otwarto pierwszą delegaturę Komisji Europejskiej (KE) w Ameryce Łacińskiej. Wkrótce po przywróceniu demokracji w Chile, WE i Chile podpisały 20 grudnia 1990 r. ramową umowę o współpracy[1], na podstawie której stosunki między obiema stronami miały opierać się na poszanowaniu zasad demokracji i praw człowieka. Umowa zawierała także szereg nowych elementów. Obejmowały one w szczególności postanowienia dotyczące współpracy w dziedzinie nauki i technologii, szkoleń oraz środowiska.[2] Uzupełnieniem dla tej umowy było podpisanie w grudniu 1995 r. wspólnej deklaracji, która ustanowiła regularny dialog polityczny, w tym na najwyższym szczeblu politycznym. Bardziej kompleksowa umowa ramowa o współpracy, podpisana 21 czerwca 1996 r., weszła w życie 1 lutego 1999 r.[3], wprowadziła nowe obszary współpracy, takie jak handel, współpraca gospodarcza i biznesowa, energia, środowisko, rozwój społeczny oraz walka z narkotykami i handlem nimi. W umowie wyraźnie określono cel, jakim jest przygotowanie stowarzyszenia politycznego i gospodarczego, włącznie z liberalizacją handlu.[4]

Natomiast negocjacje w sprawie umowy o stowarzyszeniu między UE a Chile (ang. Association Agreement – AA)[5] rozpoczęły się pod koniec 1999 r. Zakończyły się one 26 kwietnia 2002 r., a ostateczna umowa została podpisana 18 listopada 2002 r. i weszła w życie tymczasowo, w kwestiach należących do kompetencji WE, czyli dotyczących handlu i sprawach związanych z nim, 1 lutego 2003 r., a pełna umowa weszła w życie dopiero 1 marca 2005 r. Opierała się ona na trzech filarach, czyli: dialogu politycznym, współpracy oraz handlu.[6] W ramach umowy o stowarzyszeniu UE i Chile nawiązały dialog polityczny w wielu różnych sektorach, w tym w kwestiach dotyczących między innymi: równości płci, zatrudnienia, współpracy przemysłowej, energii, polityki regionalnej, środowiska i zrównoważonego rozwoju, nauki i technologii, kwestii antarktycznych oraz turystyki. Umowa o stowarzyszeniu stanowiła również podstawę do prowadzenia regularnego dialogu dwustronnego w sprawie praw człowieka. Natomiast postanowienia filaru handlowego wykraczały poza zobowiązania podjęte w ramach Światowej Organizacji Handlu i obejmowały wszystkie obszary dwustronnych stosunków handlowych: towary, usługi oraz zamówienia publiczne. Przewidywały one również liberalizację inwestycji i przepływów kapitałowych oraz wzmocniły ochronę praw własności intelektualnej. W pierwszych latach po podpisaniu umowy o stowarzyszeniu przyczyniła się ona do stałego wzrostu handlu dwustronnego, którego średni roczny wzrost wynosił 13%. Umowa o stowarzyszeniu umożliwiła również większą dywersyfikację chilijskiego eksportu, zmniejszając uzależnienie od miedzi, oraz pozwoliła UE umocnić swoją pozycję największego zagranicznego inwestora w Chile.[7] Niemniej jednak po prawie 15 latach funkcjonowania umowy o wolnym handlu do 2017 r. globalne struktury handlu i inwestycji oraz otoczenie konkurencyjne uległy zasadniczej zmianie wraz z pojawieniem się takich potęg handlu światowego jak Chiny oraz zawieraniem przez obu partnerów umów handlowych w szczególności z państwami regionu Azji i Pacyfiku.[8]

Negocjacje w sprawie AFA

Wobec tego Chile i Unia Europejska rozpoczęły negocjacje w sprawie modernizacji umowy stowarzyszeniowej między Chile a UE 16 listopada 2017 r. w Brukseli.[9] Po przeprowadzeniu dziesięciu rund negocjacyjnych obie strony w październiku 2021 r. zakończyły rozmowy na szczeblu technicznym. Jednakże powołanie nowego rządu w Chile w marcu 2022 r. wymagało przeprowadzenia dodatkowych rozmów dwustronnych na temat szeregu newralgicznych kwestii, takich jak: energia i surowce, inwestycje i prawa własności intelektualnej, a 9 grudnia 2022 r. UE i Chile osiągnęły ostatecznie porozumienie w sprawie modernizacji umowy stowarzyszeniowej z 2002 r. Wynegocjowana i uzgodniona Zaawansowana Umowa Ramowa UE–Chile (ang. Advanced Framework Agreement – dalej jako: AFA), składa się z części politycznej i dotyczącej współpracy oraz części handlowej i inwestycyjnej, obejmującej liberalizację oraz ochronę inwestycji. Towarzyszy jej Przejściowa Umowa Handlowa (ang. interim Trade Agreement – dalej jako: ITA), zawierająca postanowienia AFA dotyczące liberalizacji handlu i inwestycji, należące do wyłącznej kompetencji UE. ITA wymaga zatem ratyfikacji jedynie na szczeblu unijnym. AFA zawiera natomiast postanowienia dotyczące obszarów, w których UE dzieli kompetencje z państwami członkowskimi, musi więc zostać przedłożona nie tylko Parlamentowi Europejskiemu (PE) do zatwierdzenia, ale także wszystkim państwom członkowskim do ratyfikacji zgodnie z ich wymogami konstytucyjnymi.[10] 5 lipca 2023 r. KE przedłożyła Radzie wnioski dotyczące decyzji Rady w sprawie podpisania i zawarcia umowy AFA oraz umowy ITA. W dniu 4 grudnia 2023 r. Rada przyjęła dwie decyzje w sprawie podpisania obu umów. Umowy te zostały podpisane w dniu 13 grudnia 2023 r. w Brukseli.[11] Z kolei, 29 lutego 2024 r. PE zatwierdził zarówno umowę AFA, jak i umowę ITA, a 18 marca 2024 r. Rada wyraziła ostateczną zgodę na umowę ITA, co zakończyło proces ratyfikacji tej umowy na szczeblu UE. Ostatecznie ITA[12] weszła w życie 1 lutego 2025 r. i będzie obowiązywać do czasu zakończenia ratyfikacji AFA.[13]

Zaawansowana Umowa Ramowa UE–Chile (AFA)

AFA jest pierwszą umową UE zawierającą osobny rozdział poświęcony energii i surowcom. Ponadto zawiera ona osobne rozdziały dotyczące między innymi: handlu i zrównoważonego rozwoju, a także najnowocześniejsze postanowienia dotyczące handlu cyfrowego i usług.[14] Jeśli chodzi o dostęp do rynku w handlu towarami, w ramach filaru handlowego w ciągu siedmiu lat zliberalizowanych zostanie 96% pozycji taryfowych dotyczących produktów rolnych, które nie zostały jeszcze zliberalizowane po stronie chilijskiej, oraz 66% po stronie UE, w tym istniejące kontyngenty taryfowe na sery z UE oraz przetworzone zboża z Chile. W rezultacie ponad 95% dwustronnego handlu produktami rolnymi będzie zwolnione z ceł. Wyłączeniom podlegać będą nadal bardzo wrażliwe produkty rolne, między innymi cukier po obu stronach oraz banany i ryż po stronie UE. Preferencyjne traktowanie chilijskich owoców i warzyw w ramach unijnego systemu cen wejścia, który ustanawia minimalny próg cenowy dla importowanych produktów, będzie nadal obowiązywać, a handel towarami przemysłowymi został już w pełni zliberalizowany w ramach filaru handlowego umowy o stowarzyszeniu do 2013 r.[15]

Umowa ponadto zwiększy możliwości działania unijnych usługodawców w Chile. Wcześniej przedsiębiorstwa napotykały różne bariery w dostępie do rynku, ale na mocy nowej umowy ograniczenia te zostały złagodzone lub zniesione. Unijne firmy skorzystają z niedyskryminacyjnego dostępu w takich sektorach, jak: usługi finansowe i kurierskie. Co istotne, AFA chroni usługi publiczne, gwarantując, że żadna ze stron nie będzie zmuszona do prywatyzacji podstawowych usług, takich jak opieka zdrowotna, czy edukacja. Rządy państw UE zachowują pełną kontrolę nad sposobem regulacji i świadczenia tych usług.[16] Ponadto AFA ma ułatwić handel cyfrowy poprzez zapewnienie otwartego, bezpiecznego i godnego zaufania środowiska internetowego dla przedsiębiorstw i konsumentów, a także wysokich standardów ochrony danych osobowych. W szczególności część umowy dotycząca handlu elektronicznego zakazuje wymogów dotyczących lokalizacji danych, zachowując jednocześnie swobodę działania UE w zakresie polityki ochrony danych osobowych. W konsekwencji ma zapewnić większą pewność prawną przedsiębiorstwom prowadzącym handel cyfrowy dzięki dodatkowym zobowiązaniom, takim jak uznawanie ważności umów elektronicznych i uwierzytelnianie elektroniczne.[17]

Umowa zapewnia pewność prawną przedsiębiorstwom z UE również poprzez: ochronę praw własności intelektualnej, w tym dzięki rygorystycznym przepisom dotyczącym praw autorskich. Umowa gwarantuje również ochronę 216 nazw unijnych oznaczeń geograficznych dla produktów spożywczych w Chile takich jak: sery „Parmigiano Reggiano”, czy „Gruyère”, szynka „Istarski pršut” oraz suszone śliwki „Pruneau d’Agen”, a także 18 oznaczeń geograficznych dla produktów spożywczych z Chile w UE takich jak: „Pica lemon”, czy oliwa z oliwek „Huasco Valley”. Stanowi to uzupełnienie istniejących umów dotyczących win i napojów spirytusowych z 2002 r., które zapewniają ochronę 1745 oznaczeń geograficznych dla win oraz 257 oznaczeń geograficznych dla napojów spirytusowych i 5 win aromatyzowanych z UE w Chile, takich jak choćby „Prosecco” czy „Tokaj”. Pierwotne umowy dotyczące win i napojów spirytusowych zostały zawarte przez UE i Chile w celu zapewnienia wysokiego poziomu ochrony win i napojów spirytusowych pochodzących z UE i Chile na rynkach obu stron. Zaktualizowana wersja umów, która weszła w życie 9 marca 2023 r., zapewnia ochronę nowych nazw win z UE, takich jak „Avola” i „Dalmatinska Zagora” na terenie Chile, jak i znanych win chilijskich, takich jak „Cartagena”, czy „Valle de Osorno”, chronionych w UE oraz pozwoli w przyszłości na szybsze wprowadzanie zmian, tak aby lepiej odzwierciedlały one zmiany w zakresie chronionych nazw win i napojów spirytusowych w Chile i w UE. Umowa między UE a Chile zapewni możliwość dodawania nowych oznaczeń geograficznych objętych ochroną prawną w przyszłości.[18]

W umowie zawarto także rozdział poświęcony handlowi i zrównoważonemu rozwojowi, potwierdzający zaangażowanie obu stron w ochronę środowiska, działania na rzecz klimatu oraz sprawiedliwe praktyki pracy. Kluczowe zobowiązania w zakresie zrównoważonego rozwoju obejmują: pełną zgodność z Porozumieniem paryskim w sprawie zmian klimatu, jak i wzmocnienie praw pracowniczych zgodnie ze standardami Międzynarodowej Organizacji Pracy (MOP). Środki te gwarantują, że wzrost handlu nie odbywa się kosztem odpowiedzialności środowiskowej i społecznej. Zobowiązania określone w sekcji dotyczącej handlu i zrównoważonego rozwoju będą egzekwowane za pomocą mechanizmu rozstrzygania sporów, który obejmuje zewnętrzną ocenę przeprowadzaną przez niezależny panel ekspertów; udział społeczeństwa obywatelskiego, w tym przedstawicieli pracodawców i związków zawodowych, na wszystkich etapach oraz korzystanie z wiedzy specjalistycznej organów międzynarodowych, takich jak MOP. Zaawansowana Umowa Ramowa zapewni, że inwestorzy z UE działający w Chile będą traktowani na równi z inwestorami chilijskimi, wobec czego inwestorzy z UE i Chile będą mogli swobodnie zakładać i prowadzić swoje przedsiębiorstwa na terytoriach obu stron. Po wejściu w życie AFA zapewni wysoki poziom ochrony inwestycji w połączeniu z systemem sądów inwestycyjnych, co poprawi przejrzystość i dostępność mechanizmu rozstrzygania sporów.[19]

Podsumowanie

Zaawansowana Umowa Ramowa między UE a Chile została podpisana z wyodrębnioną tymczasową umową handlową w 2023 r., a w życie weszła 1 lutego 2025 jedynie ITA. Dokonano takiego podziału, gdyż kompetencje w zakresie handlu i inwestycji posiada wyłącznie UE, zaś pozostałe postanowienia AFA, zwłaszcza odnoszące się do ochrony inwestycji i systemu sądów inwestycyjnych, wchodzą w zakres kompetencji dzielonych między UE i jej państwa członkowskie. Z kolei umowy inwestycyjne UE z Wietnamem i Singapurem posiadające mechanizm ISDS i będące w fazie ratyfikacji kolejno przez 7 i 8 lat, ponieważ na ich przyjęcie muszą wyrazić zgodę zarówno UE, jak i państwa członkowskie. Natomiast w umowie z Indonezją pominięto mechanizm ISDS, który w umowach IPA zarówno z Singapurem, jak i Wietnamem przyczynił się do wydłużenia w czasie zawarcia tychże umów. Z umowy z Japonią wyjęto kwestie dotyczące ochrony inwestycji, z uwagi na fakt, iż UE dąży do zastosowania w negocjowanej umowie systemu sądownictwa inwestycyjnego, a Japonia chce pozostać przy mechanizmie ISDS, tak samo jest w przypadku Indii, gdzie w celu wynegocjowania umowy handlowej wyjęto również kwestie ochrony inwestycji, które są negocjowane w ramach odrębnej umowy inwestycyjnej. W przypadku Australii i Nowej Zelandii pominięto kwestię ochrony inwestycji, co nie było konieczne z uwagi na wysoki poziom zaufania UE do systemów prawnych tych państw. Wszystkie umowy handlowe z wyjątkiem umowy z Indonezją, która ma ustanowić partnerstwo gospodarcze, mają za zadanie zliberalizować handel i usługi.

Słownik pojęć

Oznaczenia geograficzne (OG) to chronione prawem własności intelektualnej nazwy produktów, które wskazują na ich pochodzenie z konkretnego miejsca (regionu, miejscowości lub kraju). Gwarantują, że towar posiada szczególne właściwości, jakość lub renomę zawdzięczane głównie czynnikom geograficznym (środowisko, tradycja, surowce) danego obszaru.

Przypisy

  1. ↑ Framework Agreement for Cooperation between European Community and the Republic of Chile, https://www.consilium.europa.eu/pl/documents/treaties-agreements/agreement/?id=1990081, [dostęp: 15.05.2026 r.].
  2. ↑ Welcome to D-Cl. Delegation to the EU-Chile Joint Parliamentary Committee, https://www.europarl.europa.eu/cmsdata/286941/D-CL_EN.pdf, [dostęp: 18.04.2026 r.], s. 4; The European Union and Chile, https://www.eeas.europa.eu/chile/european-union-and-chile_en?s=192, [dostęp: 18.04.2026 r.]; Communication from the Commission to the Council and the European Parliament on the strengthening of relations between the European Union and Chile, COM (95) 232 final, Brussels 31.05.1995, https://aei.pitt.edu/4327/1/4327.pdf, [dostęp: 18.04.2026 r.], s. 6; Latin America and the Caribbean, https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/fiches_techniques/2013/060602/04A_FT(2013)060602_EN.pdf, [dostęp: 17.05.2026 r.], s. 4.
  3. ↑ Framework Cooperation Agreement leading ultimately to establishment of a political and economic association between the European Community and its Member States, of the one part, and the Republic of Chile, of the other part, [dostęp: 15.05.2026 r.].
  4. ↑ Welcome to D-Cl. Delegation to the EU-Chile Joint Parliamentary Committee, https://www.europarl.europa.eu/cmsdata/286941/D-CL_EN.pdf, [dostęp: 18.04.2026 r.], s. 4; Relations between the EU and Chile, https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/memo_98_58, [dostęp: 18.04.2026 r.]; Chile-EU, https://www.sice.oas.org/TPD/CHL_EU/CHL_EU_e.asp, [dostęp: 18.04.2026 r.]; Latin America and the Caribbean, https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/fiches_techniques/2013/060602/04A_FT(2013)060602_EN.pdf, [dostęp: 17.05.2026 r.], s. 4.
  5. ↑ Agreement establishing an Association between the European Community and its Member States, of the one part, and the Republic of Chile, of the other part, [dostęp: 15.05.2026 r.].
  6. ↑ Welcome to D-Cl. Delegation to the EU-Chile Joint Parliamentary Committee, https://www.europarl.europa.eu/cmsdata/286941/D-CL_EN.pdf, [dostęp: 18.04.2026 r.], s. 4; Analysis of the prospects for updating the trade pillar of the European Union-Chile Association Agreement, https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2016/535013/EXPO_STU(2016)535013_EN.pdf, [dostęp: 19.04.2026 r.], s. 10; P. Hanclich, System preferencji celnych Unii Europejskiej, Poznań 2008, s. 403.
  7. ↑ Welcome to D-Cl. Delegation to the EU-Chile Joint Parliamentary Committee, https://www.europarl.europa.eu/cmsdata/286941/D-CL_EN.pdf, [dostęp: 18.04.2026 r.], s. 6.
  8. ↑ Modernisation of the trade pillar of the EU-Chile Association Agreement, https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2018/630278/EPRS_BRI(2018)630278_EN.pdf, [dostęp: 17.05.2026 r.], s. 2.
  9. ↑ Chile-EU, https://www.sice.oas.org/TPD/CHL_EU/CHL_EU_e.asp, [dostęp: 18.04.2026 r.].
  10. ↑ Modernisation of the trade pillar of the EU-Chile Association Agreement. In „A Stronger Europe in the World”, https://www.europarl.europa.eu/legislative-train/package-other-fta/file-modernisation-eu-chile-association-agreement?sid=10001, [dostęp: 17.05.2026 r.].
  11. ↑ Modernisation of the trade pillar of the EU-Chile Association Agreement. In „A Stronger Europe in the World”, https://www.europarl.europa.eu/legislative-train/package-other-fta/file-modernisation-eu-chile-association-agreement?sid=10001, [dostęp: 17.05.2026 r.]; EU and Chile sign modern and ambitious trade and political agreement, Press Release 13 December 2023, Brussels, https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_23_6542, [dostęp: 17.05.2026 r.].
  12. ↑ Interim Agreement on Trade between the European Union and the Republic of Chile, [dostęp: 17.05.2026 r.].
  13. ↑ Chile ahead of the 2025 elections: Will the political pendulum swing from the left to the far right?, https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2025/779176/EPRS_BRI(2025)779176_EN.pdf, [dostęp: 17.05.2026 r.], s. 1–2, 7; Advanced Framework Agreement between the European Union and its Member States, of the one part, and the Republic of Chile, of the other part, https://www.consilium.europa.eu/en/documents/treaties-agreements/agreement/?docLanguage=en&&id=2023027, [dostęp: 17.05.2026 r.].
  14. ↑ Chile ahead of the 2025 elections: Will the political pendulum swing from the left to the far right?, https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2025/779176/EPRS_BRI(2025)779176_EN.pdf, [dostęp: 17.05.2026 r.], s. 7.
  15. ↑ Modernisation of the trade pillar of the EU-Chile Association Agreement, https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2018/630278/EPRS_BRI(2018)630278_EN.pdf, [dostęp: 17.05.2026 r.], s. 8–9.
  16. ↑ The modernised EU-Chile Agreement enters into force, https://www.spcr.cz/en/modernised-eu-chile-agreement-enters-force, [dostęp: 17.05.2026 r.].
  17. ↑ The EU-Chile Interim Trade Agreement (ITA) explained, https://policy.trade.ec.europa.eu/eu-trade-relationships-country-and-region/countries-and-regions/chile/eu-chile-agreement/eu-chile-interim-trade-agreement-ita-explained_en#digital, [dostęp: 17.05.2026 r.].
  18. ↑ EU-Chile Interim Trade Agreement enters into force, Press Release 1 February 2025, Brussels, https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_374, [dostęp: 17.05.2026 r.]; EU-Chile Advanced Framework Agreement. Summary of the Trade and Investment Pillar, https://circabc.europa.eu/rest/download/b75f9c7c-9dc2-40f4-818f-1ea84a328cd0, [dostęp: 17.05.2026 r.], s. 17; Modernised EU-Chile agreements on wines and spirits to facilitate trade, https://agriculture.ec.europa.eu/media/news/modernised-eu-chile-agreements-wines-and-spirits-facilitate-trade-2023-03-09_en, [dostęp: 17.05.2026 r.]; The EU-Chile Interim Trade Agreement (ITA) explained, https://policy.trade.ec.europa.eu/eu-trade-relationships-country-and-region/countries-and-regions/chile/eu-chile-agreement/eu-chile-interim-trade-agreement-ita-explained_en#digital, [dostęp: 17.05.2026 r.]; New Trade Agreement between Chile and the European Union has entered into full force and effect, https://www.carey.cl/new-trade-agreement-between-chile-and-the-european-union-has-entered-into-full-force-and-effect, [dostęp: 17.05.2026 r.].
  19. ↑ The EU-Chile Interim Trade Agreement (ITA) explained, https://policy.trade.ec.europa.eu/eu-trade-relationships-country-and-region/countries-and-regions/chile/eu-chile-agreement/eu-chile-interim-trade-agreement-ita-explained_en#digital, [dostęp: 17.05.2026 r.]; The modernised EU-Chile Agreement enters into force, https://www.spcr.cz/en/modernised-eu-chile-agreement-enters-force, [dostęp: 17.05.2026 r.].
Skip to content