Relacje umowne Unii Europejskiej z Ukrainą [PRZEGLĄD GLOBALNY]

Autor: Kamil Lejwoda

Przedmowa

Prezentowany poniżej tekst jest drugim z cyklu na temat relacji umownych UE z zagranicznymi partnerami. Cykl ten skupia się w szczególności na umowach gospodarczych oraz zarysowaniu przebiegu współpracy od momentu nawiązania relacji z Unią Europejską. Poniżej link do poprzedniego artykułu: https://instytutbirm.pl/relacje-umowne-unii-europejskiej-z-nowa-zelandia-przeglad-globalny/.

Wstęp

Ukraina od momentu uzyskania niepodległości dąży do zacieśniania relacji dwustronnych z Unią Europejską. Najpierw poprzez zawarcie umowy o partnerstwie i współpracy w 1998 r., a następnie w 2017 r. umowy stowarzyszeniowej. W tym drugim przypadku na szczególną uwagę zasługuje jej część handlowa, którą zmieniono w 2025 r.. W 2024 r. ogłoszono negocjacje akcesyjne Ukrainy do UE, co stanowiło reakcję na zbrojną agresję Federacji Rosyjskiej na Ukrainę. Tekst ten w szczególności ma ukazać zarys relacji umownych między Ukrainą a Unią Europejską. Ponadto pokazuje szczególne podejście Unii Europejskiej do Ukrainy, co pokazuje wynegocjowanie i zawarcie nowego porozumienia dostosowanego do obecnej sytuacji wojennej na Ukrainie.

Zarys relacji umownych Unii Europejskiej z Ukrainą

Oficjalne stosunki pomiędzy Ukrainą i Unią Europejską zostały nawiązane 2 grudnia 1991 r., kiedy minister spraw zagranicznych Królestwa Niderlandów, państwa przewodniczącego wówczas UE, ogłosił uznanie niepodległości Ukrainy. Stosunki obustronne zostały uregulowane 14 czerwca 1994 r. poprzez podpisanie Umowy o Partnerstwie i Współpracy^[1], która weszła w życie 1 marca 1998 r.^[2]

Podstawowymi celami umowy były m.in.: stworzenie właściwych ram dla politycznego dialogu pomiędzy UE i Ukrainą, pozwalających na rozwijanie ścisłej współpracy politycznej, promowanie rozwoju wymiany handlowej i inwestycji oraz harmonizacja stosunków gospodarczych pomiędzy UE i Ukrainą celem podtrzymywania ich rozwoju, jak i wspieranie wysiłków Ukrainy na drodze konsolidacji jej demokracji i rozwoju ekonomicznego oraz spełnienia wymogów transformacji w kierunku gospodarki rynkowej.^[3]

Jednakże z uwagi na przeciągający się proces ratyfikacji PCA, 1 czerwca 1995 r. strony zawarły tzw. układ tymczasowy, który wszedł w życie 1 lutego 1996 r. i zawierał założenia podstawowego układu w sprawach dostępu na rynek towarów, zasad konkurencji oraz rozstrzygania sporów.^[4] Natomiast w grudniu 1996 r. został przyjęty Plan Działania dla Ukrainy, kładący nacisk na takie kwestie jak: wsparcie reform gospodarczych, pomoc w przemianach społecznych, rozwój współpracy dwustronnej i regionalnej.^[5]

W 1998 r. w Kijowie została podpisana strategia integracji Ukrainy z UE, w której wskazano priorytetowe kierunki działań dla władzy wykonawczej, celem zbliżenia Ukrainy do standardów UE, a mianowicie: dostosowanie ukraińskiego prawa do standardów prawnych UE, konsolidacja polityczna, umocnienie demokracji, adaptacja polityki socjalnej do standardów UE oraz współpraca regionalna.^[6]

Z kolei 11 grudnia 1999 r. w Helsinkach została przyjęta Wspólna Strategia Unii Europejskiej wobec Ukrainy, określająca ogólną wizję rozwoju partnerstwa między UE i Ukrainą. Najistotniejszymi celami niniejszej strategii były: umocnienie demokratycznego państwa prawa i gospodarki rynkowej na Ukrainie, rozwój współpracy na rzecz stabilności i bezpieczeństwa w Europie oraz wspólnego rozwiązywania problemów na kontynencie europejskim, jak i zacieśnienie współpracy w dziedzinie gospodarki, polityki, kultury, wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych. Strategia ta obowiązywała cztery lata, a w 2003 r. została przedłużona na kolejne lata.^[7]

W ramach Europejskiej Polityki Sąsiedztwa, został przyjęty przez KE, 9 grudnia 2004 r. trzyletni Plan Działania dla Ukrainy, który wszedł w życie 21 lutego 2005 r. Plan ten w szczególności zakładał: unijną pomoc w przeprowadzeniu reform gospodarczych i prawnych i w celu umożliwienia Ukrainie akcesji do Wspólnego Rynku, uczestnictwo Ukrainy w licznych programach UE w zakresie edukacji, badań, ochrony środowiska, współpracę w zakresie zarządzania kontroli granic, migracji, zwalczania zorganizowanej przestępczości, jak i rozwój współpracy w zakresie transportu, energetyki.^[8]

Negocjacje w sprawie umowy stowarzyszeniowej i DCFTA

Negocjacje w sprawie zawarcia umowy stowarzyszeniowej rozpoczęły się w marcu 2007 r. Po zakończeniu procesu integracji Ukrainy ze Światową Organizacją Handlu (WTO) 18 lutego 2008 r. rozpoczęto negocjacje między obiema stronami w sprawie utworzenia pogłębionej i kompleksowej strefy wolnego handlu (ang. Deep and Comprehensive Free Trade Area – dalej: DCFTA).^[9] Negocjacje umowy stowarzyszeniowej, obejmującej pogłębioną i kompleksową strefę wolnego handlu, zakończono w grudniu 2011 r. Umowę stowarzyszeniową parafowano 30 marca 2012 r., a DCFTA 19 lipca 2012 r. Do podpisania Układu o stowarzyszeniu miało dojść na szczycie Partnerstwa Wschodniego, który odbywał się w dniach 28-29 listopada 2013 r. w Wilnie, niemniej 21 listopada 2013 r. ówczesny Prezydent Ukrainy, Wiktor Janukowycz, zadecydował o rezygnacji z podpisania Układu, z uwagi na „względy bezpieczeństwa narodowego” oraz koniecznością poprawy spadającej wymiany handlowej z Rosją i innymi państwami WNP (Wspólnota Niepodległych Państw).^[10]

Decyzja ta wywołała masowe protesty ze strony zwolenników stowarzyszenia. Protesty, zwane Euromajdanem doprowadziły w ostateczności do rewolucji, która obaliła rządy Wiktora Janukowycza, a następnie do niepokojów głównie na rosyjskojęzycznym wschodzie i południu Ukrainy. Kryzys polityczny nasilił się jeszcze po interwencji wojsk rosyjskich we wschodnich regionach i aneksji Krymu. W wyniku umocnienia przez rosyjską inwazję buntowniczych nastrojów wśród rosyjskojęzycznych Ukraińców, zamieszki w Doniecku i Ługańsku przerodziły się ostatecznie w wojnę przeciwko porewolucyjnemu rządowi Ukrainy i powstanie separatystyczne, wspierane przez wojsko i siły specjalne Federacji Rosyjskiej. Wydarzenia te spowodowały, że Ukraina znalazła się w stanie poważnego kryzysu, który z biegiem czasu przybrał oblicze ustrojowe, polityczne, gospodarcze, etniczne i społeczne, na co nałożyła się militarna agresja Federacji Rosyjskiej.^[11] Wskutek czego, władzę przejęły proeuropejskie siły polityczne dążące do stowarzyszenia z UE, a w przyszłości do członkostwa Ukrainy w UE. Ostatecznie Układ stowarzyszeniowy^[12] podpisano 21 marca 2014 r., natomiast podczas szczytu UE w Brukseli 27 czerwca 2014 r. podpisano DCFTA. Jednakże umowa stowarzyszeniowa weszła w pełni w życie dopiero 1 września 2017 r., choć jej istotne elementy były tymczasowo stosowane od 1 listopada 2014 r. Zaś DCFTA była tymczasowo stosowana od 1 stycznia 2016 r.^[13]

Umowa stowarzyszeniowa oraz DCFTA

Umowa stowarzyszeniowa przewiduje wzmocnienie dialogu politycznego i współpracy zarówno w kontekście szczytu UE-Ukraina, jak i Rady Stowarzyszenia. Umowa ta nie zawiera jednak zapisów dotyczących możliwości przyszłego członkostwa Ukrainy w UE. Do zasadniczych celów umowy należy m.in.: pogłębianie stowarzyszenia politycznego oraz zwiększenie spójności i skuteczności w obszarach polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, zapewnienie stabilności międzynarodowej zacieśnienie współpracy w zakresie bezpieczeństwa międzynarodowego i zarządzania kryzysowego, w szczególności w celu sprostania globalnym i regionalnym wyzwaniom i zagrożeniom.^[14] Natomiast pogłębiona i kompleksowa strefa wolnego handlu (DCFTA) będąca częścią handlową omawianej umowy, zakłada w szczególności liberalizację wymiany handlowej między obiema stronami, jak również harmonizację norm i standardów technicznych oraz regulacji prawnych w sektorze handlowym.^[15]

Ponadto przewiduje ona stopniowe ustanowienie strefy wolnego handlu w okresie przejściowym, trwającym maksymalnie 10 lat od wejścia umowy w życie. Ukraina i UE zniosą odpowiednio 99,1 % i 98,1 % ceł przywozowych. Jednakże zdecydowana większość ceł zostanie zniesiona natychmiast po wejściu w życie umowy, a w odniesieniu do pozostałych wprowadzono okresy przejściowe, maksymalnie do 7 lat. W przypadku towarów przemysłowych, harmonogram liberalizacji przewiduje natychmiastowe zniesienie istniejących ceł na większość produktów, z wyjątkiem kilku, dla których przewidziano okres przejściowy, w szczególności dla sektora motoryzacyjnego w przypadku Ukrainy.

W odniesieniu do produktów rolniczych przewidziane zostały pewne ograniczenia ilościowe. Zatem Ukrainie przyznano bezcłowe kontyngenty taryfowe na zboża, wieprzowinę, wołowinę, drób i kilka innych produktów, natomiast w przypadku pozostałych stopniowe znoszenie ceł przez UE będzie następowało w dłuższym okresie przejściowym, zazwyczaj wynoszącym 10 lat. Oznacza to, że w przypadku szczególnie wrażliwych sektorów DCFTA daje producentom więcej czasu na dostosowanie się do bardziej konkurencyjnego otoczenia, a konsumentom oferuje szerszy wybór produktów po niższych cenach. Jeśli chodzi o bariery pozataryfowe (NTB) w handlu towarami.

Umowa zawiera podstawowe zasady WTO dotyczące NTB, takie jak traktowanie narodowe, zakaz ograniczeń przywozowych i wywozowych, czy też zasady dotyczące handlu państwowego.^[16] W ramach DCFTA Ukraina uzyska dostęp do rynku wewnętrznego UE, zwłaszcza do rynku usług. DCFTA przewiduje zarówno swobodę przedsiębiorczości w sektorze usług, jak i w sektorze nie usługowym, z pewnymi zastrzeżeniami oraz rozszerzenie rynku wewnętrznego dla szeregu kluczowych sektorów usług po skutecznym wdrożeniu przez Ukrainę dorobku prawnego UE. Umowa przewiduje także prawo przedsiębiorczości w sektorach usługowych i nie usługowych. Prawo to podlega licznym zastrzeżeniom określonym w wykazie negatywnym. Takie podejście jest bezprecedensowe dla UE i gwarantuje automatyczne objęcie nowych usług i dalszej liberalizacji, które nie zostały wymienione jako wyjątki. Natomiast przepisy dotyczące regulacji krajowych, usług pocztowych i kurierskich, usług finansowych i usług telekomunikacyjnych poprawią przejrzystości i pewności prawnej dla inwestycji UE na Ukrainie. Uzupełnieniem DCFTA jest proces zbliżania ustawodawstwa w zakresie usług finansowych, telekomunikacyjnych, pocztowych i kurierskich oraz międzynarodowych usług morskich. Ukraina jest zobowiązana do przejęcia istniejącego i przyszłego dorobku prawnego UE w tych sektorach oraz gdy to uczyni, firmy ukraińskie uzyskają zatem dostęp do rynku wewnętrznego UE w tych sektorach. Proces zbliżania przepisów będzie również oznaczał, że inwestorzy z UE w tych sektorach znajdą na Ukrainie takie samo środowisko regulacyjne jak w UE.^[17]

Ponadto DCFTA kładzie szczególny nacisk na ochronę prawa własności intelektualnej w oparciu o zapisy porozumienia TRIPS. Ochrona praw własności intelektualnej obejmie zarówno prawa autorskie, patenty, jak i oznaczenia geograficzne. Wszystkie oznaczenia geograficzne w rolnictwie, nie tylko te dotyczące win i napojów spirytusowych, będą objęte tak samo wysokim poziomem ochrony. W przypadku większości unijnych oznaczeń geograficznych ochrona będzie natychmiastowa, ale niektóre nazwy od dawna używane przez Ukraińskich producentów będą stopniowo wycofywane w różnych okresach tj. 10 lat dla szampana, koniaku, Madery, Porto, Calvadosa, Grappy, Anis Portugues, Armagnaca, Malagi i Tokaja, zaś 7 lat dla Parmigiano Reggiano, Roqueforta i Fety. W celu dodania nowych produktów do listy chronionych oznaczeń geograficznych przeprowadzane będą aktualizacje i regularne konsultacje.^[18] Ponadto DCFTA wprowadza mechanizm rozstrzygania sporów bazujący na istniejących instrumentach w ramach WTO, ale z zastosowaniem szybszych procedur. W przypadku niepowodzenia, po konsultacji następuje przekazanie sprawy do zespołu arbitrażowego składającego się z trzech ekspertów wybranych przez strony bądź wybranych w drodze losowania z uzgodnionej listy. Jego orzeczenie, wydane w ciągu 120 dni, jest wiążące, strona naruszająca ma rozsądny czas na doprowadzenie się do stanu zgodnego z prawem. Jeśli tak się nie stanie, skarżący ma prawo zastosować proporcjonalne sankcje.^[19]

Jednakże w następstwie pełnej inwazji Rosji na Ukrainę w 2022 r., UE wdrożyła szeroko zakrojone środki, aby pomóc utrzymać funkcjonowanie gospodarki Ukrainy. Wobec tego, w maju 2022 r. uruchomiona została inicjatywa „korytarzy solidarnościowych”, która pozwoliła stworzyć alternatywne trasy wywozu produktów rolnych oraz przywozu podstawowych towarów. Ponadto Unia przyznała Ukrainie ułatwienia handlowe oraz instrumenty zapewniające wysoki poziom jednostronnej liberalizacji w formie rocznych tzw. autonomicznych środków handlowych (ang. Autonomous Trade Measures – ATMs), które obowiązywały od 4 czerwca 2022 r. do 5 czerwca 2025 r. Natomiast po wygaśnięciu autonomicznych środków handlowych, 6 czerwca 2025 r. zostały ponownie otwarte kontyngenty taryfowe DCFTA, zapewniając tym samym ciągłość możliwości handlowych dla eksportu produktów rolno-spożywczych z Ukrainy do UE. 30 czerwca 2025 r. UE i Ukraina osiągnęły porozumienie co do zasady w sprawie przeglądu pogłębionej i kompleksowej strefy wolnego handlu na podstawie art.29 umowy o stowarzyszeniu. 13 października 2025 r. Rada upoważniła komisję do dokonania przeglądu DCFTA z Ukrainą na tej podstawie, a 14 października Komisja i Ukraina formalnie przyjęły decyzję o przeglądzie umowy. Zaktualizowana umowa weszła w życie 29 października 2025 r., tym samym wygasły środki tymczasowe w wymianie handlowej wprowadzone 6 czerwca 2025 r.^[20]

Przede wszystkim umowa zapewni dodatkową i korzystną dla obu stron liberalizację handlu, jednocześnie uwzględniając przy tym wrażliwość niektórych sektorów rolnych UE. Jednocześnie ograniczy import wrażliwych produktów rolnych do UE, oraz ustanowi solidną klauzulę ochronną oraz ujednolici normy produkcyjne na Ukrainie i w UE. Uaktualniona DCFTA, ma również wesprzeć pewność gospodarczą i stabilne stosunki handlowe obu stron, przyczyniając się jednocześnie do stopniowej integracji Ukrainy z jednolitym rynkiem. Opiera się ona na trzech głównych filarach. Pierwszy dotyczy, zwiększonych przepływów handlowych, w ramach których istotne jest osiągnięcie równowagi między zapewnieniem jasnych ram regulacyjnych wspierających kluczowy handel Ukrainy z UE a pełnym uwzględnieniem wrażliwości sektorów rolnych UE i zainteresowanych stron poprzez staranne dostosowanie różnych poziomów dostępu do rynku dla określonych produktów. W przypadku najbardziej wrażliwych produktów, takich jak cukier, drób, jaja, pszenica, kukurydza i miód, nastąpiły niewielkie podwyżki w porównaniu z pierwotną umową o pogłębionej i kompleksowej strefie wolnego handlu. W odniesieniu do innych produktów wprowadzono ulepszenia korzystne dla obu stron, oparte na wzajemnym uzupełnianiu się obu rynków. Wreszcie w odniesieniu do niektórych produktów niewrażliwych uzgodniono pełną liberalizację. Kolejny filar odnosi się do dostosowania norm produkcji, czyli dostęp do nowych rynków jest uzależniony od stopniowego dostosowania Ukrainy do norm produkcji UE, takich jak dobrostan zwierząt, stosowanie pestycydów i leków weterynaryjnych. Ukraina ma co roku składać sprawozdania z postępów w tym zakresie. Takie podejście jest w pełni zgodne z logiką procesu przystąpienia Ukrainy do UE i przyjęcia dorobku prawnego UE. Trzeci, a zarazem ostatni filar unowocześnionej DCFTA dotyczy solidnej klauzuli ochronnej. W szczególności mechanizm ochronny umożliwiający przyjęcie odpowiednich środków może zostać uruchomiony, jeżeli przywóz produktów objętych dodatkową liberalizacją spowoduje poważne trudności dla jednej ze stron. W przypadku UE ocena ewentualnych zakłóceń może być dokonana na poziomie jednego lub kilku państw członkowskich. Ponadto obie strony zgodziły się również na rozważenie podjęcia działań, mających pomóc ukraińskim eksporterom dotrzeć do tradycyjnych rynków zbytu w państwach trzecich, zapewniając tym samym dodatkowe możliwości handlowe dla Ukrainy i przyczyniając się do globalnego bezpieczeństwa żywnościowego.^[21]

Z punktu widzenia rozwoju relacji dwustronnych, należy wspomnieć, iż 28 lutego 2022 r. Ukraina złożyła wniosek o członkostwo w UE, 23 czerwca 2022 r. przyznano jej status państwa kandydującego, a w czerwcu 2024 r. UE formalnie rozpoczęła negocjacje akcesyjne z Ukrainą.^[22]

Podsumowanie

Ukraina jak wynika z powyższego tekstu, poczyna starania w kierunku akcesji do Unii Europejskiej, a realizowane są poprzez zawarcie umowy stowarzyszeniowej oraz pogłębionej i kompleksowej strefy wolnego handlu, będącej częścią handlową tejże umowy. Ponadto poprzez aktualizację handlowego komponentu umowy stowarzyszeniowej Ukraina ma możliwość dostosowania się w okolicznościach trwającej wojny do wymiany handlowej z partnerami unijnymi.

Słownik pojęć

Autonomiczne środki handlowe jest to zawieszenie ceł przywozowych, kontyngentów i środków ochrony handlu w odniesieniu do ukraińskiego eksportu do Unii Europejskiej.

Bariery pozataryfowe to narzędzia i działania mające na celu ograniczenie wymiany handlowej. Mogą przyjmować różne formy, takie jak kwoty ilościowe, zmienne opłaty wyrównawcze, cła antydumpingowe, zakazy importu, licencje, itp. Mają one negatywny wpływ na konkurencyjność krajów i spowalniają wzrost gospodarczy

Bariery techniczne w handlu jest to rodzaj pozataryfowych ograniczeń w wymianie międzynarodowej, wynikających z różnic w przepisach technicznych, normach, standardach jakości oraz procedurach oceny zgodności (certyfikacji) stosowanych przez poszczególne państwa.

Cło przywozowe inaczej cło importowe to podatek nakładany na towary sprowadzane do kraju z zagranicy.

Kontyngenty taryfowe pozwalają na przywóz określonej ilości produktu po niższych stawkach celnych przywozowych (stawka celna w ramach kontyngentu) od stawki celnej zwykle stosowanej dla tego produktu.

Ograniczenia ilościowe zostały zdefiniowane jako środki, które mają charakter całkowitego lub częściowego ograniczenia przywozu, wywozu lub tranzytu.

Oznaczenia geograficzne (OG) to chronione prawem własności intelektualnej nazwy produktów, które wskazują na ich pochodzenie z konkretnego miejsca (regionu, miejscowości lub kraju). Gwarantują, że towar posiada szczególne właściwości, jakość lub renomę zawdzięczane głównie czynnikom geograficznym (środowisko, tradycja, surowce) danego obszaru.

Własność intelektualna to ogół praw chroniących niematerialne wytwory ludzkiego umysłu, takie jak twórczość artystyczna, naukowa, literacka oraz innowacje przemysłowe. Obejmuje oryginalne dzieła i rozwiązania, które zostały ujęte w postaci materialnej (np. projekt, utwór, wynalazek). Dzieli się głównie na prawo autorskie i własność przemysłową.

Przypisy

[1] H. Bazhenova, Ukraina w Partnerstwie Wschodnim: osiągnięcia i perspektywy, „Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej” R.17 (2019), z.2, s. 66, M. Labuda, Proces integracji Ukrainy z Unią Europejską. Aspekty instytucjonalne, [w:] Instytucjonalizacja procesów integracji europejskiej: wybrane zagadnienia teoretyczne i funkcjonalne, red. T. Kownacki, A. Wierzchowska, Warszawa 2019, s.128.

[2] Umowa o partnerstwie i współpracy ustanawiająca partnerstwo między Wspólnotami Europejskimi i ich Państwami Członkowskimi a Ukrainą, Dz. Urz. WE L 49 z 19.02 1998.

[3] T. Kapuśniak, Wschodni wymiar polityki Unii Europejskiej. Aspekty prawne i polityczne, Lublin 2007, s. 24, A. Legucka, Polityka wschodnia Unii Europejskiej, Warszawa 2008, s.113.

[4] Ł. Donaj, Ukraina – Unia Europejska. Wybrane problemy, „Przegląd Zachodni”, R. 61, nr 4(2005), s. 223.

[5] T. Kapuśniak, Wschodni wymiar …, s. 25, B. Koszel, Polityka wschodnia Unii Europejskiej, [w:] Polityka Unii Europejskiej wobec Ukrainy: partnerstwo czy członkostwo?, red. A. Podraza, Lublin 2006, s. 36.

[6] P. Kuspys, Stosunki polityczno-gospodarcze między Ukrainą i UE, „Międzynarodowy Przegląd Polityczny” 2007, nr 3, s. 143, M. Labuda, Proces integracji Ukrainy …, s.129.

[7] B. Koszel, dz. cyt., s. 37, O. Barburska, D. Milczarek, Polityka wschodnia Unii Europejskiej: porażka czy sukces?, Warszawa 2014, s. 115, M. Raś, Unia Europejska- determinanty polityki wschodniej, „Zeszyty Naukowe/ Wyższa Szkoła Cła i Logistyki w Warszawie”, Nr 14 (2006), s. 26.

[8] T. Dowganiuk, Wschodni wymiar polityki Unii Europejskiej i polski wkład w jej kreację na przykładzie Ukrainy, „Jagiellońskie Forum Europejskie”, Nr 19 (2010), s.51, T. Stępniewski, Białoruś i Ukraina w polityce sąsiedztwa Unii Europejskiej: europeizacja czy peryferyzacja ?, [w:] Europejska Polityka Sąsiedztwa Unii Europejskiej: geneza, doświadczenia, perspektywy, red. J. M. Fiszer, Warszawa 2012, s. 173-174.

[9] O. Spiliopoulos, The EU – Ukraine Association Agreement as a Framework of Integration between the Two Parties, „Procedia Economics and Finance”, Vol. 9, 2014, s.257, L. Podsiadlo, Relacje Ukraina-Unia Europejska w kontekście procesów dezintegracyjnych, [w:] Procesy dezintegracyjne we współczesnym świecie, red. I. Galewska, A. Kusztal, Toruń 2014, s. 229.

[10] M. Menkes, Negocjacje w ramach Partnerstwa Wschodniego w przedmiocie Szeroko Zakrojonych i Kompleksowych Porozumień o Wolnym Handlu. Przypadek Ukrainy, [w:] Rosja. Ukraina. Białoruś. Wybrane dylematy rozwoju, red. S. Gardocki, Toruń 2013, s. 92, I. Kolisnyk, Układ o stowarzyszeniu Ukraina- UE jako wyraz wsparcia ze strony Unii dla ochrony praw człowieka kontekście wojny na Ukrainie, „Studia Prawnicze KUL”, Nr 2 (62), 2015, s. 142-143, W. Konończuk Ukraina rezygnuje z podpisania umowy stowarzyszeniowej w Wilnie: przyczyny i implikacje, https://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/analizy/2013-11-27/ukraina-rezygnuje-z-podpisania-umowy-stowarzyszeniowej-w-wilnie, [dostęp: 21.03. 2026 r.], J. Barcz, I. Kolisnyk, Podpisanie i tymczasowe stosowanie Układu o stowarzyszeniu z Ukrainą – aspekty prawne, „Europejski Przegląd Sądowy” 2014, nr 10, s. 6.

[11] M. Labuda, Kryzys ukraiński wyzwaniem dla rozwoju relacji gospodarczych Ukrainy z Unią Europejską, Pismo Wydziału Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Jagiellońskiego, „Politeja”, 2020, nr 3, s. 68.

[12] Układ o stowarzyszeniu między Unią Europejską i jej państwami członkowskimi, z jednej strony, a Ukrainą, z drugiej strony, Dz. Urz. UE L 161 z 29.05.2014, dalej jako układ o stowarzyszeniu UE- Ukraina.

[13] H. Dumała, Zróżnicowanie formalnych podstaw współpracy gospodarczej Unii Europejskiej z państwami Partnerstwa Wschodniego a wzajemna wymiana handlowa, „Rocznik Instytutu Europy Środkowo- Wschodniej” R. 17 (2019), z. 2, s. 180, L. Podsiadlo, dz. cyt., s.230, Countries and regions: Ukraine, https://policy.trade.ec.europa.eu/eu-trade-relationships-country-and-region/countries-and-regions/ukraine_en, [dostęp: 28.02.2026].

[14] M. Czermińska, Europejskie Partnerstwo Wschodnie- wymiar polityczny, ekonomiczny i bezpieczeństwa zacieśniania stosunków ze wschodnimi sąsiadami Unii Europejskiej, „Krakowskie Studia Międzynarodowe”, 2020, nr 2, s. 203, J. Barcz, Ukraina należy do Europy ! Status państwa kandydującego do członkostwa w Unii Europejskiej dla Ukrainy wobec agresji Rosji?, „Europejski Przegląd Sądowy” 2022, nr 4, s. 5.

[15] D. Szeligowski, Wpływ DCFTA na modernizację ukraińskiej gospodarki, „Biuletyn PISM”, Nr 34 (1384), Warszawa 2016, s. 1.

[16] M. Czermińska, Europejskie Partnerstwo Wschodnie …, s. 204-205, EU- Ukraine Deep and Comprehensive Trade Area, https://www.mhsr.sk/uploads/files/HpTEem2t.pdf, [dostęp: 29.04.2022 r.], s. 2, D. Szeligowski, Strefa wolnego handlu UE- Ukraina. Kwestie instytucjonalne i prawne, „WSliZ Working Papers Series”, No.10/2014, http://workingpapers.wsiz.pl/pliki/working-papers/working-paper-n10.pdf, s. 5

[17] D. Szeligowski, Strefa wolnego handlu …, s.6-7.

[18] D. Szeligowski, Strefa wolnego handlu …, s. 7, EU- Ukraine Deep and Comprehensive Trade Area, https://www.mhsr.sk/uploads/files/HpTEem2t.pdf [dostęp: 29.04.2022], s. 6.

[19] EU- Ukraine Deep and Comprehensive Trade Area, https://www.mhsr.sk/uploads/files/HpTEem2t.pdf, [dostęp: 29.04.2022], s. 8, D. Szeligowski, Strefa wolnego handlu …, s. 8-9.

[20] Countries and regions: Ukraine, https://policy.trade.ec.europa.eu/eu-trade-relationships-country-and-region/countries-and-regions/ukraine_en, [dostęp: 28.02.2026], Questions and Answers on the review of the Deep and Comprehensive Free Trade Area with Ukraine, https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/qanda_25_1673, [dostęp: 28.02. 2026 r.], Upgraded EU- Ukraine trade agreement enters into force, https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_2543, [dostęp: 28.02. 2026 r.], Three Eastern Partnership neighbours: Ukraine, Moldova and Belarus, https://www.europarl.europa.eu/erpl-app-public/factsheets/pdf/en/FTU_5.5.6.pdf, [dostęp: 01.03. 2026 r.], s. 3, Weszła w życie nowa umowa handlowa UE- Ukraina, https://www.gov.pl/web/rolnictwo/weszla-w-zycie-nowa-umowa-handlowa-ueukraina, [dostęp: 01.03. 2026 r.],

[21] Weszła w życie nowa umowa handlowa UE- Ukraina, https://www.gov.pl/web/rolnictwo/weszla-w-zycie-nowa-umowa-handlowa-ueukraina, [dostęp: 01.03. 2026 r.], Upgraded EU- Ukraine trade agreement enters into force, https://www.eeas.europa.eu/delegations/ukraine/upgraded-eu-ukraine-trade-agreement-enters-force_en?s=232, [dostęp: 01.03. 2026 r.], Questions and Answers on the review of the Deep and Comprehensive Free Trade Area with Ukraine, https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/qanda_25_1673, [dostęp: 28.02. 2026 r.], Ukraine, https://www.consilium.europa.eu/en/policies/ukraine/, [dostęp: 01.03. 2026 r.].

[22] Three Eastern Partnership neighbours: Ukraine, Moldova and Belarus, https://www.europarl.europa.eu/erpl-app-public/factsheets/pdf/en/FTU_5.5.6.pdf, [dostęp: 01.03. 2026 r.], s. 4, Ukraine, https://www.consilium.europa.eu/en/policies/ukraine/, [dostęp: 01.03. 2026 r.].