Relacje umowne Unii Europejskiej z Japonią | PRZEGLĄD GLOBALNY

Autor: Kamil Lejwoda

Przedmowa

Prezentowany poniżej tekst jest piątym z cyklu na temat relacji umownych UE z zagranicznymi partnerami. Cykl ten skupia się w szczególności na umowach gospodarczych oraz zarysowaniu przebiegu współpracy od momentu nawiązania relacji z Unią Europejską. Poniżej link do poprzednich artykułów: Relacje umowne UE z Nową Zelandią, Relacje umowne UE z Ukrainą, Relacje UE z Republiką Indii, Relacje umowne UE z Koreą Południową.

Wstęp

Relacje dwustronne między Unią Europejską a Japonią mają dość długą historię, niemniej jednak stosowana tymczasowo od 2019 r. Umowa o Strategicznym Partnerstwie stała się podstawą dla współpracy politycznej między stronami. Natomiast, funkcjonująca od 2019 r. umowa handlowa z wyłączeniem części dotyczącej inwestycji, na skutek opinii TSUE w sprawie umowy handlowej UE-Singapur oraz nowego podejścia do inwestycji, pozwoli na sformalizowanie stosunków handlowych i gospodarczych między Unią Europejską a Japonią. Dlatego też, nadal prowadzone są negocjacje w sprawie odrębnej umowy inwestycyjnej między UE a Japonią. Dodatkowo do umowy o partnerstwie gospodarczym w 2024 r. dodano przepisy o transgranicznym przepływie danych oraz zawarto w 2024 r. Partnerstwo cyfrowe. Do zmiany w relacjach UE z Japonią przyczyniła się rosnąca pozycja Chin w gospodarce światowej, zbliżające się wystąpienie Wielkiej Brytanii ze struktur unijnych w 2020 r. poprzedzone referendum w sprawie członkostwa w 2016 r. oraz działania protekcjonistyczne Donalda Trumpa.

Zarys historyczny

Relacje Unii Europejskiej z Japonią istnieją niemal od początku funkcjonowania Wspólnot Europejskich. W 1959 r. ambasador Japonii przy Królestwie Belgii stał się jednocześnie przedstawicielem swego państwa przy Wspólnotach Europejskich. Zaś w 1974 r. w Tokio swą działalność rozpoczęła delegatura Komisji Wspólnot Europejskich. Podczas pierwszego szczytu Wspólnota Europejska (WE)–Japonia, który odbył się w Hadze, 18 lipca 1991 r. została podpisana Wspólna Deklaracja o stosunkach między WE i jej państwami członkowskim a Japonią. Deklaracja zawierała wspólne stanowisko w kwestiach politycznych, humanitarnych i ekonomicznych, w tym poparcie dla rozwoju wolnego handlu. Do kluczowych celów dialogu zawartych w Deklaracji należą: wzmacnianie współpracy naukowej i technologicznej, wzmacnianie otwartego multilateralnego systemu handlowego, zapewnianie równego dostępu do rynków i znoszenie barier w handlu, czy też rozwijanie współpracy nie tylko w sprawach gospodarczych i handlowych, lecz również społecznych, zatrudnienia i konkurencji.

Podczas dziesiątego szczytu UE–Japonia w Brukseli 8 grudnia 2001 r. został podpisany dziesięcioletni Plan działania, który miał za zadanie wzmocnić partnerstwo. Umowa o Wzajemnym Uznawaniu Standardów i Procedur została podpisana 4 kwietnia 2001 roku i weszła w życie 1 stycznia 2002 r. W 2003 r. Japonia stała się partnerem strategicznym UE. Porozumienie o Współpracy w Celu Ochrony Konkurencji z 16 czerwca 2003 r. ustanowiło podstawy współpracy i skutecznego egzekwowania prawa konkurencji. Umowa w sprawie Współpracy Celnej i Wzajemnej Pomocy Administracyjnej podpisana 30 stycznia 2008 r. weszła w życie 1 lutego 2008 r. Zaś 30 listopada 2009 r. podpisano Umowę o Współpracy w sferze Nauki i Technologii. Podczas szczytu UE–Japonia w Tokio 28 kwietnia 2010 r. ustanowiono Wspólną Grupę Wysokiego Szczebla dla kompleksowej analizy możliwości zacieśnienia współpracy.

Negocjacje w sprawie EPA i SPA

Podczas szczytu UE–Japonia w Brukseli 27 maja 2011 r. zdecydowano o rozpoczęciu rokowań w sprawie kompleksowego porozumienia o strefie wolnego handlu oraz oddzielnego porozumienia regulującego zagadnienia polityczne. Negocjacje w sprawie Umowy o Partnerstwie Strategicznym (ang. Strategic Partnership Agreement – SPA) i Umowy o Partnerstwie Gospodarczym (ang. Economic Partnership Agreement – EPA) zostały rozpoczęte 25 marca 2013 roku. Po 18 rundach negocjacyjnych w połowie 2017 r. strony ogłosiły zakończenie negocjacji, a z końcem tego roku zaprezentowany został tekst umowy. 17 lipca 2018 r. podpisano obie umowy. Umowa o partnerstwie gospodarczym weszła w życie 1 lutego 2019 r., zaś Umowa o strategicznym partnerstwie weszła w życie 1 stycznia 2025 r.

Umowa o partnerstwie strategicznym

Umowa o partnerstwie strategicznym jest pierwszą dwustronną umową ramową między UE a Japonią. Wzmacnia ogólne partnerstwo, promując współpracę polityczną i sektorową oraz wspólne działania w ponad 40 obszarach, takich jak bezpieczeństwo, energia, zarządzanie katastrofami, kwestie gospodarcze, edukacja, badania i rozwój, zwalczanie terroryzmu i zmiany klimatu. Stanowi również podstawę prawną dla współpracy dwustronnej, jak i współpracy na forach międzynarodowych i regionalnych.

Umowa o partnerstwie gospodarczym

W związku z tym, że zakres Umowy o partnerstwie gospodarczym należy do wyłącznych kompetencji UE, jej wejście w życie nie wymaga ratyfikowania przez państwa członkowskie UE. Zasadniczym celem Umowy EPA jest utworzenie strefy wolnego handlu między UE i Japonią, a tym samym rozwój handlu i inwestycji, przede wszystkim poprzez lepszy dostęp towarów i usług do rynków oraz udoskonalone zasady handlu. Jest to największa i najbardziej kompleksowa umowa gospodarcza zawarta dotychczas zarówno przez UE, jak i Japonię. Eliminuje cła oraz inne przepisy ograniczające handel zasadniczo dla całej wymiany handlowej towarami przemysłowymi i dużej części wymiany towarami rolnymi.

Z chwilą wejścia w życie umowa znosi prawie wszystkie cła płacone przez przedsiębiorstwa z UE, a poziom liberalizacji wzrośnie do 99% pod koniec okresu przejściowego. Z czasem około 85% produktów rolno-spożywczych (w pozycjach taryfowych) eksportowanych przez UE będzie wwożonych do Japonii bez cła. Usuniętych zostanie również szereg barier regulacyjnych, np. w dostępie do japońskiego rynku samochodowego. Dokument przewiduje przejściowe okresy liberalizacji, które po stronie Japonii mogą wynosić do 15 lat w odniesieniu do rolnictwa, a po stronie UE do 7 lat w stosunku do branży samochodowej.

Umowa EPA daje nowe możliwości uczestnictwa w postępowaniach przetargowych zamówień publicznych dla oferentów z UE. Japonia otworzyła dostęp do zamówień na szczeblu niższym niż centralny do 89 podmiotów (m.in. uniwersytety, szpitale i centra badawcze), a także do swoich 48 „głównych miast” z liczbą mieszkańców przekraczającą 300 tys. osób. Dokument ten przewiduje także ograniczenie technicznych i regulacyjnych barier w handlu towarami, takich jak konieczność przeprowadzania podwójnych testów w sektorach pojazdów silnikowych, elektroniki, produktów leczniczych i wyrobów medycznych.

Umowa ułatwia przedsiębiorcom z UE świadczenie usług na rynku japońskim, w szczególności w dziedzinach takich jak telekomunikacja, transport i usługi finansowe, przy jednoczesnym poszanowaniu prawa do ochrony usług publicznych. Umowa zawiera przepisy dotyczące ochrony tajemnic handlowych, znaków towarowych, ochrony praw autorskich, patentów oraz minimalnych wspólnych zasad dotyczących ochrony danych z badań regulacyjnych w odniesieniu do produktów farmaceutycznych.

Umowa UE–Japonia uznaje szczególny status i zapewnia ochronę na rynku japońskim ponad 200 europejskim produktom rolnym o określonym pochodzeniu geograficznym (oznaczenia geograficzne – OG), takim jak Roquefort, Aceto Balsamico di Modena, Prosecco, Polska Wódka, Queso Manchego, Lübecker Marzipan czy Irish Whiskey. Produkty te będą objęte w Japonii takim samym poziomem ochrony, jaki obowiązuje w UE.

Umowa zawiera kompleksowy rozdział dotyczący handlu i zrównoważonego rozwoju, za sprawą którego handel ma wspierać ochronę środowiska i rozwój społeczny oraz przyczyniać się do zrównoważonej gospodarki leśnej i zrównoważonego zarządzania zasobami rybnymi. Zawiera ona również zobowiązanie do wdrożenia Porozumienia paryskiego w sprawie zmian klimatu.

Po raz pierwszy w umowie handlowej UE znalazł się osobny rozdział dotyczący ładu korporacyjnego, oparty na zasadach G20/OECD. UE i Japonia zobowiązują się do przestrzegania kluczowych zasad, takich jak przejrzystość i ujawnianie informacji o spółkach notowanych na giełdzie, odpowiedzialność kierownictwa wobec akcjonariuszy oraz uczciwe wykonywanie praw akcjonariuszy. Uwzględniono również klauzulę dotyczącą zwalczania nadużyć finansowych, umożliwiającą UE wycofanie preferencji taryfowych w przypadku oszustwa i odmowy współpracy.

Rozdział dotyczący polityki konkurencji określa zasady dotyczące uczciwej i wolnej konkurencji w stosunkach handlowych i inwestycyjnych między stronami. W odniesieniu do małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP) umowa przewiduje współpracę w zakresie zwiększania świadomości na temat procedur celnych, reguł pochodzenia, wymagań technicznych, oceny zgodności, jak i rejestracji działalności gospodarczej. Specjalnie wyznaczone punkty kontaktowe ds. MŚP będą wspierać koordynację polityki.

Umowa o partnerstwie gospodarczym zawiera postanowienia dotyczące liberalizacji bezpośrednich inwestycji zagranicznych. Jednakże najważniejszą nierozstrzygniętą kwestią pozostaje mechanizm rozstrzygania sporów dotyczących ochrony inwestycji. Podczas gdy UE dąży do ustanowienia systemu sądownictwa inwestycyjnego (ang. Investment Court System – ICS), Japonia preferuje tradycyjny system rozstrzygania sporów między inwestorem a państwem (ang. Investor-State Dispute Settlement – ISDS). Kwestie związane z ochroną inwestycji zostały wyłączone z EPA z dwóch powodów: po pierwsze z powodu debaty w UE nad wadami systemu ISDS, a po drugie wskutek opinii TSUE z maja 2017 r. dotyczącej umowy UE–Singapur, która wyjaśniła, że ochrona inwestycji jest kompetencją dzieloną między UE a państwa członkowskie.

Decyzję o rozpoczęciu negocjacji w sprawie włączenia do umowy EPA przepisów odnoszących się do transgranicznego przepływu danych podjęto w październiku 2022 r. Przepisy te podpisano 31 stycznia 2024 r., a weszły w życie 1 lipca 2024 r. Przyniosą realne korzyści firmom działającym w sektorach takich jak usługi finansowe, transport, przemysł maszynowy i handel elektroniczny.

Partnerstwo cyfrowe

W maju 2022 r. UE zawarła partnerstwo cyfrowe z Japonią, w ramach którego obaj partnerzy mają współpracować w szczególności w zakresie sztucznej inteligencji, HPC (ang. High Performance Computing), cyberbezpieczeństwa i 5G. Corocznie zbiera się Rada Partnerstwa Cyfrowego, monitorująca postępy i wyznaczająca dalsze cele współpracy. Po raz pierwszy zebrała się w 2023 r., zaś druga Rada Partnerstwa Cyfrowego została zorganizowana 30 kwietnia 2024 r.

Podczas posiedzenia 30 kwietnia 2024 r. uzgodniono listę nowych celów obejmujących: sztuczną inteligencję, łączność (5G i 6G), półprzewodniki, technologię kwantową, identyfikację elektroniczną oraz współpracę w gospodarce danych i platform. W kwietniu podpisano ponadto memorandum o współpracy w zakresie tożsamości cyfrowych i usług zaufania. Podczas posiedzenia Rady 12 maja 2025 r. UE i Japonia ogłosiły wspólny projekt badawczy „6G MIRAI-HARMONY”, który wykorzystuje zaawansowaną inteligencję maszynową do udoskonalenia komponentów sieciowych.

Podsumowanie

Umowa handlowa między Unią Europejską a Japonią pozwoli na rozwój handlowy i gospodarczy oraz wzmocni relacje dwustronne. Jest to pierwsza umowa w zakresie współpracy gospodarczej i handlowej między oboma partnerami, zaś podpisanie i tymczasowe stosowanie umowy o partnerstwie strategicznym ma wspierać w szczególności współpracę na płaszczyźnie politycznej. Odrębnie negocjowana jest umowa dotycząca ochrony inwestycji, po opinii TSUE z 2017 r. Natomiast przyjęcie przepisów dotyczących transgranicznych przepływów danych oraz zainicjowanie partnerstwa cyfrowego wraz z działającą w jego ramach Radą Partnerstwa Cyfrowego mają na celu ułatwienie prowadzenia działalności gospodarczej w świecie online i zwiększenie wydajności przedsiębiorstw.

Słownik pojęć

Oznaczenia geograficzne (OG) to chronione prawem własności intelektualnej nazwy produktów, które wskazują na ich pochodzenie z konkretnego miejsca (regionu, miejscowości lub kraju). Gwarantują, że towar posiada szczególne właściwości, jakość lub renomę zawdzięczane głównie czynnikom geograficznym (środowisko, tradycja, surowce) danego obszaru.

Własność intelektualna to ogół praw chroniących niematerialne wytwory ludzkiego umysłu, takie jak twórczość artystyczna, naukowa, literacka oraz innowacje przemysłowe. Obejmuje oryginalne dzieła i rozwiązania, które zostały ujęte w postaci materialnej (np. projekt, utwór, wynalazek). Dzieli się głównie na prawo autorskie i własność przemysłową.

Zamówienie publiczne to odpłatna umowa zawierana w formie pisemnej między zamawiającym (podmiotem publicznym, w tym organami administracji rządowej) a wykonawcą (przedsiębiorcą, osobą fizyczną), której przedmiotem jest nabycie usług, dostaw lub robót budowlanych, finansowana ze środków publicznych.

Przypisy

1. R. Willa, Unia Europejska na arenie międzynarodowej – wybrane relacje bilateralne, Toruń 2013, s. 115–116; A. Drzymała, Rozwój stosunków gospodarczych Unii Europejskiej z krajami Azji a współpraca na rzecz zrównoważonego rozwoju, Łódź 2016, s. 30.
2. A. Drzymała, dz. cyt., s. 31; P. Pięta, Stosunki Unia Europejska–Japonia. Perspektywy rozwoju, [w:] Polityczne i społeczne oblicza współczesnej Japonii, red. J. Marszałek-Kawa, M. Dahl, Toruń 2018, s. 37.
3. Umowa w sprawie wzajemnego uznawania między Wspólnotą Europejską a Japonią, Dz. Urz. WE L 284 z 29.10.2001.
4. Umowa między Wspólnotą Europejską a Rządem Japonii dotycząca współpracy w sprawie działań antykonkurencyjnych, Dz. Urz. UE L 183 z 22.07.2003.
5. Umowa między Wspólnotą Europejską a Rządem Japonii w sprawie współpracy i wzajemnej pomocy administracyjnej w sprawach celnych, Dz. Urz. UE L 62 z 06.03.2008.
6. A. Drzymała, dz. cyt., s. 32–33; R. Willa, Unia Europejska na arenie międzynarodowej…, s. 119.
7. Umowa o partnerstwie strategicznym między Unią Europejską i jej państwami członkowskimi, z jednej strony, a Japonią, z drugiej strony, Dz. Urz. UE L 216 z 24.08.2018.
8. Umowa o partnerstwie gospodarczym między Unią Europejską a Japonią, Dz. Urz. UE L 330 z 27.12.2018.
9. G. Mazur, Interesy ofensywne unijnych przedsiębiorstw w kontekście negocjowanej umowy o strefie wolnego handlu UE–Japonia, „Unia Europejska.pl” 2016, nr 3, s. 7.
10. Countries and regions: Japan, https://ec.europa.eu/trade/policy/countries-and-regions/countries/japan/; EU–Japan strategic partnership: Framework agreement enters into force, consilium.europa.eu.
11. E. Majchrowska, Umowa o Partnerstwie Gospodarczym między UE a Japonią jako nowy wymiar wzajemnych relacji handlowych. Wnioski dla Polski, „Krakowskie Studia Międzynarodowe” 2019, nr 2, s. 68.
12. Umowa gospodarczo-handlowa UE–Japonia (EPA), gov.pl.
13. Tamże.
14. Tamże; EU–Japan Economic Partnership Agreement (EPA), europarl.europa.eu; J. Menkes, Stosunki UE–Japonia. Umowy i ich tworzenie (perspektywa europejska), [w:] Prawo międzynarodowe. Teoria i praktyka, red. I. Kraśnicka, Warszawa 2020, s. 85.
15. Umowa gospodarczo-handlowa UE–Japonia (EPA), gov.pl.
16. International Agreements in Progress: Bilateral trade deal with Japan – largest to date for EU, europarl.europa.eu, s. 5.
17. Key elements of the EU–Japan Economic Partnership Agreement – Memo, trade.ec.europa.eu.
18. Tamże; Umowa gospodarczo-handlowa UE–Japonia (EPA), gov.pl.
19. Tamże.
20. Key elements of the EU–Japan Economic Partnership Agreement – Memo, trade.ec.europa.eu; The EU–Japan Economic Partnership Agreement, europarl.europa.eu, s. 20.
21. Key elements of the EU–Japan Economic Partnership Agreement – Memo, trade.ec.europa.eu.
22. The EU–Japan Economic Partnership Agreement, europarl.europa.eu, s. 19.
23. Tamże, s. 20.
24. International Agreements in Progress: Bilateral trade deal with Japan – largest to date for EU, europarl.europa.eu, s. 6; Key elements of the EU–Japan Economic Partnership Agreement – Memo, trade.ec.europa.eu.
25. P.S. Pereira, The EU–Japan Economic Partnership Agreement from the European Parliament’s Perspective: A Landmark Agreement Beyond Trade, „Journal of Inter-Regional Studies: Regional and Global Perspectives (JIRS)” vol. 2 (2019), s. 18–19.
26. A. Kuźniar, J. Menkes, EU–Japan Agreements: Content, Context and Implication, „Review of European and Comparative Law” vol. 39, nr 4 (2019), s. 11.
27. EU–Japan deal on data flows enters into force, policy.trade.ec.europa.eu; EU–Japan economic partnership agreement: EU and Japan sign protocol to include cross-border data flows, consilium.europa.eu.
28. The EU’s digital partnerships, europarl.europa.eu, s. 1.
29. Digital partnerships, digital-strategy.ec.europa.eu; The EU’s digital partnerships, europarl.europa.eu, s. 1.